Gurët e Egnatias

<p>Kjo portëz e vogël mbi të cilën historia është shtresëzuar përgjatë shekujve, shënon fillimin e një prej rrugëve më të rëndësishme të Perandorisë Romake në Ballkan. Rruga Egnatia që nis këtu udhëtimin, përshkon të gjithë gjatësinë e Ballkanit dhe është vijim i Via Apia, një nga rrugët më të hershme dhe strategjikisht më të rëndësishme të republikës së lashtë romake që lidhte Romën me Brindizin.</p> <p>Në kohën kur u ndërtua Via Egnatia, midis viteve 146 dhe 120 p.e.s., i gjithë gadishulli i Ballkanit ishte nën kontrollin romak. Në kulmin e fuqisë së Perandorisë Romake, popujt e Ballkanit ishin më të bashkuara dhe tregtia lulëzonte. Porta e madhe e dikurshme që shënonte nisjen e një udhëtimi të gjatë tokësor pas zbritjes nga anijet në port formohej nga një hark i madh me gjerësi rreth 8 metra dhe me dy kamare anësore për kalimtarë me gjerësi 2.5 metra. E njohur ndryshe si Golden Gate, ajo i ngjante harkut të Adrianit në qendër të Romës.&nbsp;</p> <p>Rruga Egnatia u ndërtua në kohën e senatori romak Gnaeus Egnatius, i cili u bë guvernator i provincës së Maqedonisë menjëherë pasi ajo u pushtua nga romakët në 148 para Krishtit gjatë Luftës së Katërt Maqedonase.</p> <p>Rruga ishte afërsisht 1 120 kilometra e gjatë edhe ndërtimi i saj vijoi për gati dy shekuj. Qytetërimi romak, i njohur për mozaikët dhe statujat e mermerit, do ta kishte shumë më të vështirë lulëzimin pa rrjetin e përparuar të rrugëve që ndërtoi.</p> <p>Muret e portikut janë i vetmi fragment i ruajtur nga kalaja e Durrësit, qytet i themeluar në shekullin e shtatë. Pushtuesit dhe tërmetet e kanë sfiduar portën e kalasë përgjatë shekujve, për të ardhur në ditët tona vetëm kjo pjesëz e mbërthyer nën një pallat shumëkatësh.</p> <p>Ndërtimi i Durrësit i atribuohet Perandorit ilir Anastasi i parë, në vitin 431 pes. Qyteti ruan ende gjurmë të epokës romake, si amfiteatri ku ndesheshin gladiatorët në kohën e perandorit Trajan. Me një kapacitet prej 15 mijë spektatorë, ai u ndërtua në shekullin e dytë dhe funksionoi për rreth 5 shekuj. Shndërrimi në varrezë shekuj më vonë ka sjellë deri në ditët tona gjurmët e një kishëze të vogël.</p> <p>Forumi i Durrësit i shekullit të pestë 5 është një tjetër gjurmë e mbetur e periudhës romake, ndërsa pak metra më tutje, termat e shekullit të parë të erës tonë shtrihen nën këmbët e një pallati të ndërtuar në vitin 1960. Sot Pallati i Kulturës, kjo ndërtesë ngrihet mbi mozaikun e termave romake. Ai është një prej gjurmëve të Durrësit antik të pasur me ndërtime hidrike si ujësjellësi i Adrianit, 12 km i gjatë, nga Romanati në qytet, me sistem kanalizimesh, termash, stera etj.</p> <p>Rruga do të kishte qenë rreth gjashtë metra e gjerë. Romakët përdorën mjete anketimi dhe fenerë si "groma" për të siguruar që rrugët e tyre të ishin të drejta dhe të sheshta. Rruga përshkoi male të tilla si Candavia dhe duhet të ketë paraqitur sfida të rëndësishme për inxhinierët romakë.</p> <p><strong>Kalaja e Bashtovës</strong></p> <p>Në gjurmët e rrugës, vetëm pak kilometra nga Kavaja, haset degëzimi jugor i Egnatias, ku gjendet Kalaja e Bashtovës. Burimet historike e vendosin ndërtimin e saj në epokën e Justinianit, në shekullin e 6. Në gjendjen aktuale, ajo është një rindërtim i shekullit 15 dhe ka qenë një kala garnizoni që i ka shërbyer degës jugore të via Egnatia, Vlore – Apolloni- Dyrrahium. Pranë Adriatikut, ajo mbetet e vetmja kala e ndërtuar në fushë në Ballkan. Zona ku ndodhet kalaja ka qenë qendër tregtimi e përdorur nga venedikasit. Më pas, gjatë perandorisë osmane, kalaja u kthye në port me funksion mbrojtjen e tregtisë bregdetare. Për këtë arsye, arkitektura veneciane dhe osmane gjenden të ndërthuruara në strukturën e saj.</p> <p><strong>Kalaja e Peqinit&nbsp;</strong></p> <p>Peqini është stacioni i parë i rrugws Engatia në trojet e Ilirisë, menjëherë pas Durrësit. Në hartat antike, ky stacion njihet me emrin Klodiana. Bërthama historike e Peqinit është kalaja në qendër, një ndërtim i shek 15-16. Mendohet që ajo është ngritur mbi themelet e një fortifikimi më të hershëm të&nbsp;kohës së&nbsp;Egnatias dhe ka përmasa të vogla. Megjithëse mbetet ende në këmbë, nevoja për restaurim dhe mirëmbajtje është e dukshme. Një tjetër objekt me rëndësi i këtij stacioni të dikurshëm të Egnatias është Xhamia e shekullit 19, e shkatërruar në 1967 gjatë fushatës kundër fesë dhe e rindërtuar pas viteve ‘90.</p> <p><strong>Ura e Fatishës</strong></p> <p>Pasi lë Peqinin, rruga e dikurshme romake kalon mbi urën e Fatishës. Në ditët e sotme, ajo ka ardhur në trajtën e një ure mesjetare, por mendohet të jetë ndërtuar mbi themelet e një ure më hershme të rrugës Egnatia. Ura me një hark të vogël dhe kalldrëm mes gjelbërimit është e vetmja gjurmë e dukshme e rrugës në këtë zonë.</p> <p><strong>Stacioni Ad Quintum </strong></p> <p>Në Bradashesh, stacioni Ad Quintum është stacioni më i qartë i rrugës së lashtë romake. Ajo cfarë mbetet prej tij ka trajtën e terminaleve të sotme dhe i përket shekullit të dytë. Stacioni ka funksionuar si mansio dhe mutacio, paktikisht hotel dhe vend për ndërrimin e kuajve.</p> <p><strong>Elbasan</strong></p> <p>Në Elbasan, rruga Egnatia kalonte mespërmes kalasë, për të vijuar në drejtim të Labinotit.&nbsp; Por të gërmosh, nën rrugën që përdoret edhe sot gjenden gurët e kalldrëmit të Egnatias. Hyrja në kalanë antike ka qenë e përbërë nga dy kulla rrethore nga dy anët dhe hyrja kryesore me qemer. Megjithatë, ato nuk ngjajnë me golden gate-t tipike të Romës apo Selanikut.</p> <p>Qendra e banuar e Skampinit dhe themelet e kalasë i takojnë shekujve 3-4, por trajtwn që ka sot, kalaja e mori në kohën e Sulltan Mehmetit rreth vitit 1496. Gjurmët e epokës osmane janë shtresëzuar mbi ato romake dhe janë ende të qarta në muret e Kalasë. Xhamia mbret, më e vjetra brenda kalasë, i përket shekullit 15 dhe është ndërtuar nga sulltan Bajaziti. Ndërsa në dalje të trasesë së rrugës antike ndodhet i restauruar një hamam i periudhës turke i shekullit 17.</p> <p><strong>Polis</strong></p> <p>Sa kalon Xibrakën, traseja e via Egnatias lë linjën e rrugës së sotme dhe kapërcen Shkumbinin, për t’u ngjitur në malet e Polisit. Ura e Haxhi Beqarit, dikur me tre harqe, mbi të cilën kalonte dikur rruga, ruan sot shumë pak gjurmë.</p> <p>Në Spathar gjejmë gjurmët e para të trajtës origjinale të rrugës Egnatia. Rrugët romake ndiqnin përgjithësisht një trajektore të drejtë, aty ku terreni e lejonte, kishin themele të forta dhe sipërfaqe të përdredhura që lehtësonin kullimin dhe përdorimin e betonit të bërë me pozolana (hi vullkanik) dhe gëlqere. Megjithëse e përshtatën teknikën e tyare me materialet e disponueshme në vendin ku ndërtonin, inxhinierët romakë ndoqën në thelb të njëjtat parime në ndërtimin e rrugëve jashtë vendit. Në zonën e Polisit, malet e Kandavisë ilire kanë qenë sfidë për ndërtuesit e kësaj rruge. Megjithatë, edhe pse terren i thyer, kjo zonë kishte krijuar traditën e vet ndërtimore. Via kandave që haset këtu i takon shek 4-3 para erës sonë, para pushimit romak dhe përbën një nga tre akset ilire më të hershme në Ballkan.</p> <p>Jo shumë larg rrugës ilire të Kandavisë, Egnatia kalonte mbi&nbsp;një urë që kapërcente ujërat e Gurrave të Zeza. Gjurmë të urës së vjetër ruhen ende sot.</p> <p>Rruga gjarpëron më tej në një terren të thyer, që e ka bërë të domosdoshëm një mur mbajtës, i cili ruhet edhe sot në trajtën origjinale.</p> <p>Zona e Polisit, për shkak të terrenit të vështirë, ka pasur disa stacioneve përgjatë rrugës. Sot nuk gjenden gjurmë të tyre, por këto objekte utilitare dalin në hartat e Peutingerit dhe kanë shërbyer edhe gjatë periudhës osmane. Në ultësirën mes maleve në Xhyrë, ka pasur një han dhe disa vendpushime.</p> <p>Gjurmët e rrugës së vjetër janë të ruajtura më mirë se kudo tjetër në fshatrat e Polisit. Rrugët ekzistuese herë i mbivendosen Engatias e herë shmangen prej saj për të lidhur fshatrat me njëra-tjetrën. Megjithatë, në shumë segmente të saj, edhe pse kanë kaluar 22 shekuj, Egnatia i sfidon rrugët e reja. Koha është treguar e mëshirshme me të në lartësitë e maleve, por jo dora e njeriut. Një pjesë e madhe e gurëve janë marrë nga banorët e zonës, duke i dëmtuar trasenë apo muret mbajtëse.</p> <p>Në Qukës-Skënderbej, Egnatia nis zbritjen për të kaluar sërish Shkumbinin. Ura dikur me tre harqe, por që nuk ruan shumë gjurmë të hershme, mendohet të jetë ndërtuar në shekullin e dytë, në kohën e perandorit Trajan.</p> <p>Pasi kalon urën, për disa kilometra, Egnatia shtrihet pikërisht nën aksin ekzistues, për t’u shmangur prej saj në ngjitje të Qafë-Thanës. Edhe këtu, dikur ka pasur një degëzim që ndahej në drejtim të Rrajcës.</p> <p><strong>Qafë-Thanë</strong></p> <p>Në Qafë-Thanë, rruga zbret dhe futet në një luginë kodrinore duke iu afruar kufirit të sotëm me Maqedoninë e Veriut. Sot aty nuk ka gjurmë të kalldrëmit, pasi diku mbi to ka qenë një repart ushtarak, tashmë i kthyer në kantier ndërtimi për materiale për shtrimin e rrugëve.</p> <p><strong>Ndërtimi</strong></p> <p>Sistemi rrugor romak, rrjet i jashtëzakonshëm transporti i botës së lashtë mesdhetare, që shtrihet nga Britania në sistemin e lumit Tigër-Eufrat dhe nga lumi Danub në Spanjë dhe Afrikën veriore. Në përgjithësi, romakët ndërtuan 50,000 milje (80,000 km) autostradë me sipërfaqe të fortë, kryesisht për arsye ushtarake.</p> <p>Rrugët romake shquheshin për drejtësinë e tyre, themelet e forta, sipërfaqet e përdredhura që lehtësonin kullimin dhe përdorimin e betonit të bërë nga pozolana (hiri vullkanik) dhe gëlqere. Megjithëse e përshtatën teknikën e tyre me materialet e disponueshme në vend, inxhinierët romakë ndoqën në thelb të njëjtat parime në ndërtimin jashtë vendit si në Itali. Në vitin 145 pes ata filluan Via Egnatia, një shtrirje e Via Appia përtej Adriatikut në Greqi dhe Azinë e Vogël, ku u bashkua me Rrugën e lashtë Mbretërore Persiane.</p> <p>Nga Qafë-Thana, Egnatia kthehej majtas dhe zbriste në buzë të Ohrit. Në Radozhdë, fshati maqedonas përballë Linit, ruhet një kalldrëm, ndër më të mirët në Ballkan, me gjatësi rreth 200 metër.</p> <p>Për shkak të terrenit, rruga këtu ngushtohet, por ka ende trasenë dhe muret anësore që e kufizojnë.</p> <p><strong>Strugë</strong></p> <p>Pasi zbret nga Radozhda, trajektorja e rrugës vijon nën trasenë e asfaltuar që të çon në Strugë. Një vendbanim i themeluar në shekullin e 11, Struga ruan gjurmë të epokave të mëvonshme, kryesisht objekte kulti.</p> <p>Në të dalë të Strugës, Egnatia vijon përgjatë buzës së liqenit deri në Podmolje. Për shkak të disnivelit dhe kërcënimit që paraqiste shpesh liqeni, rruga ka qenë e mbrojtur me blloqe. Gurët kanë rënë buzë liqenit po gjurmët kanë mbetur.</p> <p>Sa i takon teknikës, në këtë segment ka një ndryshim me atë të përdorur në territorin ilir. Gurët shkëmborë të papërpunuar që mbrojnë rrugën, një teknikë më primitive se ajo e romakëve, mund të shpjegohen me një rrugë pararomake, një hipotezë kjo që mund të mbështetet edhe nga ndërtimet e paleolitit, gjurmë të të cilave janë gjetur jo shumë larg këtij muri në brendësi të liqenit të Ohrit.</p> <p>Ndërsa vijon për në qytetin e Ohrit, gjurmët e rrugës pothuajse shuhen. Në fshatin Resnje, gjurmët e rrugës dhe një ure të vogël janë mbuluar nga bimësia. Ajo vijon më tej duke zbritur në qafën e Xhavatos, për të hyrë në fushën e Pelagonisë. Në këmbët e malit të Pelisterit, njësoj si në shumë segmente të rrugës së vjetër romake, dalin në dritë dy akse.&nbsp; &nbsp;</p> <p>Dega e majtë e Egnatias vijonte për të hyrë në Manastir, ndërsa dega e djathtë në këmbët e malit të Pelisterit mund të ketë shërbyer si aks militar.</p> <p><strong>Heraklea</strong></p> <p>Stacioni i fundit brenda kufirit të sotëm të Maqedonisë së Veriut me Greqinë është Heraklea, një vendbanim i themeluar në mesin e shekullit 4 para Krishtit nga Mbreti Filip II i Maqedonisë. Ajo ka qenë një udhëkryq i rëndësishëm i Egnatias dhe kulmin e lulëzimit e pati në shekujt e parë të erës së re, kur u kthye në një qendër të fuqishme ekonomike dhe politike, me mëkëmbësin e saj të përhershëm romak dhe ushtrinë. Kjo shpjegon dominimin e arkitekturës romake, pavarësisht shekujve që pasuan. Teatri antik daton që në kohën e perandorit Adrian dhe kishte një kapacitet prej tre mijë spektatorësh. Bazilika kryesore në qendër të sajtit me mozaikun në dysheme i përket shekullit të pestë. Ndërsa muzeu në krah të teatrit, ku ekspozohen monedha, enë qeramike dhe pjesë skulpturash, të fton për një udhëtim në shekujt që kanë kaluar në Heraklea.</p> <p>Historia e rrugës Egnatia, e shtrirë në më shumë se 2200 vjet, është ende e shkruar përgjatë Shqipërisë, Maqedonisë së Veriut, Greqisë dhe Turqisë. Kjo urë që lidhi Lindjen me Perëndimin mbetet monumenti më i njohur dhe më i rëndësishëm i antikitetit në Shqipëri, e megjithatë për të nuk është bërë asgjë përtej emërtimit në tabelat e rrugicave në qytete apo dy-tre stacioneve të dikurshme.</p> <p>&nbsp;</p> <p><iframe allow="accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share" allowfullscreen="" frameborder="0" height="315" referrerpolicy="strict-origin-when-cross-origin" src="https://www.youtube.com/embed/xzjGnSEpMiA?si=-uYhwTks3_QWayOG" title="YouTube video player" width="560"></iframe></p>