Antibiotikët janë një nga arritjet më të mëdha në historinë e mjekësisë. Ata i shndërruan infeksionet dikur vdekjeprurëse në sëmundje të trajtueshme dhe bënë të mundur mjekësinë moderne. Por bakteret po ndryshojnë dhe disa nga ilaçet tek të cilat jemi mbështetur për dekada po bëhen gjithnjë e më pak efektive.
Në mbarë botën, infeksionet po bëhen më të vështira për t’u trajtuar. Ky problem njihet si rezistencë ndaj antimikrobikëve. Ai ndodh kur bakteret zhvillojnë mënyra për t’i mbijetuar ilaçeve që janë krijuar për t’i shkatërruar. Vlerësohet se infeksionet rezistente ndaj ilaçeve shkaktojnë tashmë rreth 1.27 milion vdekje çdo vit në nivel global.
Organizata Botërore e Shëndetësisë ka paralajmëruar se mund të jemi duke hyrë në një “epokë pas-antibiotike”, ku infeksionet e zakonshme bëhen sërish të rrezikshme dhe edhe dëmtimet apo procedurat rutinë mbartin rrezik serioz.
Një shekull më parë, kjo ishte normale. Një prerje e vogël gjatë punëve në kopsht, një dhimbje fyti apo lindja mund të ktheheshin në infeksione kërcënuese për jetën. Mjekët kishin pak trajtime efektive dhe sëmundjet infektive si pneumonia, tuberkulozi dhe sëmundjet diarreike ishin ndër shkaqet kryesore të vdekjes. Ardhja e antibiotikëve e ndryshoi këtë në mënyrë dramatike.
Penicilina, e zbuluar nga Alexander Fleming në vitin 1928, shënoi fillimin e një prej revolucioneve më të rëndësishme në mjekësi. Para antibiotikëve, tuberkulozi ishte një nga sëmundjet infektive më vdekjeprurëse në botë. Në vitin 1882, ai vriste një në shtatë njerëz në SHBA dhe Evropë. Me ardhjen e antibiotikëve, shumë infeksione bakteriale që dikur ishin fatale u bënë të trajtueshme.
Antibiotikët jo vetëm që shëruan infeksionet, por edhe e bënë mjekësinë moderne shumë më të sigurt. Shumë procedura varen prej tyre për të parandaluar ose trajtuar infeksionet, përfshirë lindjet me operacion cezarian, transplantet e organeve, zëvendësimet e kyçeve dhe kimioterapinë për kancerin.
Pa antibiotikë efektivë, këto trajtime do të bëheshin shumë më të rrezikshme. Edhe vetë Fleming e kishte parashikuar këtë rrezik. Kur mori Çmimin Nobel në vitin 1945, ai paralajmëroi se përdorimi i gabuar i penicilinës mund të çonte në rezistencë.
Të jetosh në një botë mikrobesh
Trupi i njeriut përmban rreth 30 trilion qeliza njerëzore, por gjithashtu mbart dhjetëra trilionë baktere në lëkurë dhe brenda trupit. Së bashku, këto komunitete formojnë mikrobiomën – një koleksion i madh mikroorganizmash që jetojnë në dhe mbi trupin tonë. Shumë prej tyre nuk janë të dëmshëm. Përkundrazi, ato ndihmojnë në tretjen e ushqimit, prodhimin e vitaminave dhe mbështesin sistemin imunitar.
Pra, jeta është një marrëdhënie delikate dhe e balancuar mes njeriut dhe botës mikrobike. Por bakteret janë shumë të lashta dhe jashtëzakonisht të adaptueshme. Ato ekzistojnë në Tokë prej më shumë se 3.5 miliardë vitesh dhe mbijetojnë në kushte ekstreme, nga thellësitë e oqeaneve deri në akujt polarë.
Bakteret shumohen shumë shpejt dhe mund të shkëmbejnë material gjenetik, duke ndarë tipare të dobishme për mbijetesë. Disa prodhojnë substanca që shkatërrojnë antibiotikët përpara se këta të veprojnë. Të tjerë ndryshojnë pjesët e qelizave të tyre që antibiotikët synojnë të sulmojnë.
Disa zhvillojnë mekanizma të vegjël molekularë që nxjerrin antibiotikët jashtë qelizës bakteriale. Të tjerë gjejnë mënyra alternative për të kryer funksionet që ilaçi synonte të bllokonte.
Këto ndryshime ndodhin për shkak të variacioneve gjenetike të rastësishme gjatë shumimit të baktereve. Por përdorimi i tepruar i antibiotikëve krijon një presion të fortë evolucionar: bakteret e ndjeshme shkatërrohen, ndërsa ato rezistente mbijetojnë dhe shumohen.
Kushtet që favorizojnë rezistencën
Antibiotikët janë ndër ilaçet më të përdorura në botë dhe shpesh përdoren pa nevojë. Në disa vende, ato jepen edhe për sëmundje si ftohja apo gripi, edhe pse nuk veprojnë ndaj viruseve. Edhe në vende ku përdorimi kontrollohet më mirë, keqpërdorimi dhe keqkuptimet mbeten problem.
Sasi të mëdha përdoren edhe në bujqësi dhe blegtori, duke nxitur më tej shfaqjen dhe përhapjen e baktereve rezistente.
Në Evropë, rezistenca ndaj antimikrobikëve konsiderohet një kërcënim i madh për shëndetin publik. Vlerësohet se infeksionet rezistente ndaj antibiotikëve shkaktojnë mbi 35 000 vdekje çdo vit në BE dhe Zonën Ekonomike Evropiane.
Mjekët po përballen gjithnjë e më shpesh me infeksione të vështira, madje ndonjëherë të pamundura për t’u trajtuar. Disa nga më shqetësueset janë MRSA, VRE dhe CRE – baktere që i rezistojnë antibiotikëve të fuqishëm dhe të zakonshëm.
Si mund të duket një botë pa antibiotikë efektivë
Nëse rezistenca ndaj antibiotikëve vazhdon të rritet, pasojat për mjekësinë mund të jenë të rënda. Shumë procedura rutinë varen nga antibiotikët për të parandaluar infeksionet. Pa to, operacionet si zëvendësimi i ijeve, transplantet apo trajtimet e kancerit mund të bëhen shumë të rrezikshme.
Edhe infeksionet e zakonshme mund të bëhen sërish kërcënuese për jetën. Një infeksion i thjeshtë urinar mund të përhapet në gjak. Një plagë në lëkurë mund të shndërrohet në një infeksion të rëndë dhe invaziv.
Një nga shqetësimet më të mëdha është sepsa – një gjendje e rrezikshme ku trupi reagon në mënyrë të tepruar ndaj një infeksioni dhe fillon të dëmtojë vetveten. Trajtimi i hershëm me antibiotikë shpëton shumë jetë, por kur bakteret janë rezistente, këto trajtime mund të dështojnë.
Arsye për shpresë
Megjithëse situata është serioze, ajo nuk është pa zgjidhje. Shkencëtarët po zhvillojnë mënyra të reja për të luftuar infeksionet. Disa po studiojnë bakteriofagët – viruse që sulmojnë dhe shkatërrojnë bakteret.
Të tjerë po punojnë mbi ilaçe që dobësojnë bakteret pa i vrarë drejtpërdrejt, duke ulur kështu presionin për zhvillimin e rezistencës.
Një qasje tjetër premtuese është forcimi i vetë sistemit mbrojtës të trupit për të luftuar infeksionet.
Testet më të mira diagnostikuese, parandalimi më i fortë i infeksioneve dhe përdorimi më i kujdesshëm i antibiotikëve mund të ndihmojnë në ruajtjen e efektivitetit të tyre.
Antibiotikët transformuan mjekësinë në shekullin XX dhe shpëtuan miliona jetë. Por ata nuk ishin kurrë një fitore përfundimtare ndaj mikrobeve.
Sfida tani është jo vetëm të zhvillohen trajtime të reja, por edhe të mbrohen antibiotikët që ende funksionojnë. Nëse ia dalim, e ardhmja “pas-antibiotike” që paralajmërojnë shkencëtarët mund të mos ndodhë kurrë.
Steven W. Kerrigan
Profesor i Terapive të Personalizuara, Shkolla e Farmacisë dhe Shkencave Biomolekulare, Universiteti RCSI i Mjekësisë dhe Shkencave Shëndetësore
MCN TV është një televizion gjeneralist, i cili përfshin emisione, seriale, filma, dokumentarë etj. Ky televizion ka në dispozicion të tij katër studio televizive të pajisura me teknologjinë bashkëkohore.
