Mbetjet radioaktive, “harta” e depozitave nëpër Europë

Nevoja për eliminimin e mbetjeve bërthamore radioaktive është një problem që prek pothuajse të gjitha vendet evropiane. Deri më tani, 14 vende të Evropës vazhdojnë ta përdorin energjinë bërthamore kryesisht për të prodhuar energji elektrike dhe midis tyre Franca, Britania e Madhe, Suedia dhe Gjermania janë ndër vendet që kanë më shumë reaktorë. Italia pas referendumit të vitit 1987, që i tha “jo” energjisë bërthamore dhe pas mbylljes së katër impianteve të saj, ka filluar procesin shumë të gjatë të menaxhimit të mbeturinave, por, njësoj si Austria dhe Kroacia, është vonë për zbatimin dhe depozitimin e mbetjeve bërthamore siç i kërkohet nga Evropa, aq sa në fund të tetorit Komisioni i BE nisi një procedurë shkeljeje dhe i paralajmëroi këto vende.

Shpenzimet e ruajtjes. Menaxhimi i mbetjeve është një çështje afatgjatë dhe e kushtueshme kudo. Sipas një raporti të fundit nga Komisioni Evropian, flitet për një llogari prej 556 miliardë eurosh për menaxhimin e mbetjeve bërthamore evropiane. Në fakt, të gjitha shtetet anëtare vazhdojnë të gjenerojnë mbetje, nga ato që dalin nga prodhimi i energjisë elektrike te mbetjet që lidhen me spitalet, kërkimet shkencore ose mbeturinat industriale, për shembull, tonelata të tëra mbeturinash që do të vendosen në depozita të sigurta, të cilat mund t’i mbajnë për qindra vjet. Ka një total prej gati 3.5 milion metra kub mbeturinash për t'u menaxhuar, një rritje prej 4.6% në tre vitet e fundit (në total ka 126 reaktorë në veprim) dhe, sipas Evropës, mbetjet me nivel radioaktiviteti shumë të ulët janë të destinuara të dyfishohen në të ardhmen.

Për t’i menaxhuar të gjitha këto mbeturina, nevojiten depozita dhe programe precize kombëtare. Me përjashtim të Italisë, megjithë botimin e fundit të këtij dokumenti me zona potencialisht të përshtatshme, të gjitha vendet e tjera evropiane të përfshira në administrimin e mbeturinave tashmë kanë ndërmarrë hapa për të menaxhuar problemin. Ndër më aktivet janë Franca dhe Britania e Madhe, e cila gjithashtu pret disa tonë mbetje italiane të dërguara për fazën e ripërpunimit dhe të cilat duhet të kthehen në Itali deri në vitin 2025.

Si veprojnë vendet e tjera? Nuk ishte e lehtë as në vendet e tjera evropiane të vendosnin se si t’i menaxhonin mbetjet e tyre bërthamore. Me kalimin e kohës, ka pasur një zhvendosje nga zgjedhjet e imponuara, në proceset e konsultimit publik dhe ndarjes me komunitetet për të vendosur se ku të depozitohen. Të gjitha depozitat i janë referuar gjithmonë udhëzimeve të IAEA (Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë Atomike) dhe janë krijuar në përputhje me parimet e Konventës së Åarhus mbi pjesëmarrjen e publikut në vendime dhe aksesin në çështjet mjedisore.

Ku janë nëpër Europë - Ka rreth 25 depozita (në punë dhe në ndërtim e sipër) ose zona që përmbajnë mbetje bërthamore evropiane. Në Francë, shteti evropian me më shumë termocentrale, menaxhim i mbetjeve në nivelin e ulët dhe të mesëm ka të bëjë kryesisht me Qendrën de la Manche, pranë uzinës së përpunimit të Hagës, e cila në qershor 1994 arriti kapacitetin dhe tani është plotësisht e mbuluar nga një kapuç mbrojtës me shumë shtresa. Pastaj është Qendra de l'Aube, rreth 250 km nga Parisi, e destinuar të marrë një milion metra kub mbetje radioaktive.