Rishikimi i praktikës për “arrest me burg”/ Kolegjet e Bashkuara të Gjykatës së Lartë diskutojnë ndryshimin

Kolegjet e Bashkuara të Gjykatës së Lartë u mblodhën sot për të shqyrtuar ndryshimin e praktikës gjyqësore lidhur me masën e arrestit në burg.

Palët paraqitën argumentet e tyre në lidhje me çështjet e shtruara për shqyrtim, duke trajtuar në mënyrë të detajuar aspektet ligjore dhe konventore që lidhen me standardin e arsyetimit, proporcionalitetin dhe karakterin përjashtimor të masës së “arrestit në burg”, si edhe dhanë sqarime dhe qëndrime ndaj pyetjeve të ngritura nga trupi gjykues.

Në praktikën gjyqësore shqiptare, masat e sigurimit personal përbëjnë një nga instrumentet më të rëndësishme për garantimin e zhvillimit të drejtë të procesit penal, duke balancuar interesin publik me të drejtën themelore të individit për liri. 

Një rast i fundit i regjistruar në Gjykatën e Lartë, që lidhet me procedimin penal ndaj shtetasit Begtash Zeneli për veprën penale “Prodhimi dhe shitja e narkotikëve”, ka nxitur një debat të rëndësishëm mbi standardet e zbatimit të këtyre masave.

Çështja ka kaluar nëpër disa shkallë gjyqësore, ku fillimisht është vendosur masa “arrest në burg”, ndërsa më pas Gjykata e Apelit e ka zëvendësuar atë me “arrest në shtëpi”. Ky ndryshim ka sjellë rekurs nga prokuroria dhe ka hapur rrugën për një shqyrtim më të gjerë nga Gjykata e Lartë, jo vetëm për rastin konkret, por edhe për praktikën gjyqësore në tërësi.

Sipas akteve procedurale, ndaj të dyshuarit janë gjetur një sasi e konsiderueshme lënde narkotike mbi 7 kg cannabis sativa, çka ka çuar në arrestimin e tij në flagrancë. Gjykata e Shkallës së Parë e konsideroi të ligjshëm arrestin dhe caktoi masën më të rëndë të sigurimit. Megjithatë, Gjykata e Apelit vendosi një masë më të butë, duke vlerësuar se “arresti në shtëpi” ishte i mjaftueshëm.

Prokuroria, në rekursin e saj, kundërshton këtë vendim duke theksuar tri probleme kryesore: mungesën e një analize të thelluar mbi rrezikshmërinë e veprës dhe personit; nevojën që “arresti në burg” të konsiderohet si masa e vetme e përshtatshme në raste të tilla; vendosjen e barrës së provës mbi të pandehurin për të provuar papërshtatshmërinë e kësaj mase.

Këto pretendime lidhen drejtpërdrejt me interpretimin e vendimit unifikues nr. 7 të vitit 2011, i cili ka shërbyer si bazë për praktikën gjyqësore mbi masat e sigurimit.

-Nevoja për rishqyrtim të praktikës unifikuese

-Vendimi unifikues nr. 7/2011 ka vendosur disa parime të rëndësishme, si:

-gjykata nuk ka detyrim të analizojë masat alternative nëse e konsideron të përshtatshme masën e zgjedhur;

-rrezikshmëria mund të nxirret edhe nga natyra e veprës penale;

-barra për të provuar papërshtatshmërinë e “arrestit në burg” mund t’i kalojë të pandehurit.

Megjithatë, zhvillimet e mëvonshme ligjore dhe jurisprudenciale kanë vënë në diskutim këto qëndrime. Ndryshimet në Kodin e Procedurës Penale, veçanërisht në vitet 2017 dhe 2021, kanë forcuar kërkesën për një arsyetim të detajuar dhe të individualizuar nga ana e gjykatave.

Ligji tashmë kërkon që rreziku të provohet me rrethana konkrete dhe jo me supozime; vendimi të jetë i arsyetuar në mënyrë të plotë dhe të kontrollueshme; të analizohen realisht edhe masat alternative ndaj “arrestit në burg”.

Këto ndryshime synojnë të shmangin automatizmin në caktimin e paraburgimit dhe të garantojnë respektimin e të drejtave themelore.

Një rol vendimtar në këtë debat luan edhe jurisprudenca e Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut (GJEDNJ), e cila ka vendosur standarde të qarta në lidhje me kufizimin e lirisë personale.

Sipas kësaj jurisprudence dyshimi i arsyeshëm është i domosdoshëm, por jo i mjaftueshëm për paraburgim; rreziku duhet të jetë konkret dhe i individualizuar; rëndësia e veprës penale nuk justifikon vetvetiu arrestin në burg; masat alternative duhet të shqyrtohen realisht dhe jo formalisht; barra e provës për justifikimin e paraburgimit i takon autoriteteve shtetërore.

Në këtë kontekst, Kryetari i Gjykatës së Lartë Sokol Sadushi ka vendosur nisjen e procedurës për ndryshimin e pjesshëm të praktikës së njësuar, në bazë të nenit 438 të Kodit të Procedurës Penale.

Kjo procedurë synon:

-të rishqyrtojë përputhshmërinë e praktikës ekzistuese me standardet aktuale ligjore dhe konventore;

-të garantojë një praktikë gjyqësore të njëtrajtshme dhe të parashikueshme;

-të forcojë kontrollueshmërinë dhe cilësinë e arsyetimit gjyqësor.

Kolegjet e Bashkuara do të shqyrtojnë çështje thelbësore, si: detyrimi për analizimin e masave alternative; mënyra e vlerësimit të rrezikshmërisë; barra e provës për justifikimin e paraburgimit.

Rasti në shqyrtim nuk ka rëndësi vetëm për fatin individual të të pandehurit, por përfaqëson një moment kyç për evoluimin e praktikës gjyqësore shqiptare. Ai nxjerr në pah nevojën për të harmonizuar standardet kombëtare me ato evropiane dhe për të garantuar një mbrojtje më efektive të lirisë personale.

Rishqyrtimi i vendimit unifikues nr. 7/2011 pritet të sjellë një qasje më moderne dhe më të balancuar, ku paraburgimi të mbetet një masë e fundit dhe e justifikuar vetëm në raste të domosdoshme. Në këtë mënyrë, sistemi i drejtësisë do të forcojë besueshmërinë dhe do të përmbushë më mirë standardet e shtetit të së drejtës.